Νόημα Ζωής και Πανδημία

Κατερίνα Αυγουστάκη, MSc
Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Η πρόσφατη πανδημία του COVID-19 αποτελεί για την πλειοψηφία των ανθρώπων μία πρωτόγνωρη κατάσταση. Αν και οι πανδημίες είναι κάτι, που ιστορικά έχουμε βιώσει ξανά τόσο ως ανθρώπινο γένος, όσο και ως δυτικός πολιτισμός, κανένας από εμάς δεν είχε στη διάρκεια της ζωής του κάποιο παρόμοιο βίωμα. Με την έννοια αυτή, συνήθειες, δραστηριότητες και ασχολίες, που μέχρι πριν λίγους μήνες θεωρούνταν «κανονικά» ή «αυτονόητα» (όπως το να πάμε στη δουλειά μας, να δούμε τους φίλους μας, να πάμε μία βόλτα ή μία εκδρομή), πλέον έχουν έχει διαφοροποιηθεί σημαντικά. Ανεξάρτητα από το πόσο αποτελεσματικά ο καθένας από εμάς μπορεί να διαχειριστεί αυτές τις αλλαγές και τις ανατροπές στην καθημερινότητά του και στον τρόπο που σκέφτεται για το μέλλον του, η συνθήκη στην οποία ζούμε, είναι μία συνθήκη στρεσογόνα. Πολύς λόγος έχει γίνει για τις συνέπειες του στρες στην καθημερινότητά μας, ώστε να μπορούμε ευκολότερα να τις αναγνωρίσουμε, να τις καταλάβουμε και να τις αντιμετωπίσουμε. Ωστόσο, έχει ίσως σημασία να εστιάσει κανείς λίγο περισσότερο στο τι είναι αυτό που δημιουργεί τόσο στρες και για ποιο λόγο.

Η απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση είναι σχετικά εύκολη και εν πολλοίς περιέχεται στις παραπάνω διαπιστώσεις. Αφενός, τόσο η δική μας υγεία, όσο και των αγαπημένων μας ανθρώπων βρίσκεται σε κίνδυνο, τον οποίο δεν είμαστε πάντα σε θέση να αξιολογήσουμε με σαφήνεια και αφετέρου η καθημερινότητά μας έχει αλλάξει σημαντικά και κυρίως δεν μπορούμε να προβλέψουμε πώς θα εξελιχθεί η παρούσα κατάσταση και τι πρόκειται να ακολουθήσει μετά. Συνεπώς, τα ανωτέρω αποτελούν «ασυνέπειες» στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμασταν τη ζωή μας, την υγεία μας και τον κόσμο μέχρι το ξέσπασμα της πανδημίας. Οι «ασυνέπειες» αυτές, κλονίζουν το σύστημα απόδοσης νοήματος για τον κόσμο: Το σύστημα αυτό, βοηθάει τον καθένα από μας να αποδίδει νόημα σε αυτά που συμβαίνουν στη ζωή του και βάσει αυτού επιλέγει τις κατάλληλες στρατηγικές για τη διαχείρισή τους.

Τι είναι όμως αυτό το «σύστημα απόδοσης νοήματος» και πώς ακριβώς λειτουργεί;

Αφοού αντιληφθούμε ένα γεγονός, ο καθένας από μας το ερμηνεύει με συγκεκριμένο τρόπο και το κατανοεί βάσει των δικών του χαρακτηριστικών (εμπειριών, γνώσεων, απόψεων). Οι σκέψεις και τα συναισθήματα που έχει ο καθένας για την αξία και τη σημασία της ανθρώπινης ζωής γενικά οργανώνονται γύρω από τρεις άξονες:

  • Πεποιθήσεις: Ο τρόπος, που αντιλαμβάνεται κανείς τη λειτουργία του σύμπαντος, του κόσμου, της ζωής και της κοινωνίας. Περιλαμβάνονται, επίσης, πεποιθήσεις αναφορικά με την ταυτότητα και την προσωπικότητά μας καθώς και πεποιθήσεις αναφορικά με τη δικαιοσύνη και την ικανότητά μας να ασκούμε έλεγχο στη ζωή μας. Τέλος, στην κατηγορία αυτή εντάσσεται η αντίληψη μας για το Θεό, τη θρησκευτικότητα, την πνευματικότητα και την πίστη.
  • Στόχοι: Αναφέρονται στις καταστάσεις αυτές που προσπαθούμε να επιτύχουμε στη ζωή μας και στον τρόπο που επιθυμούμε να εξελιχθούμε ως άτομα
  • Υποκειμενική αίσθηση νοήματος: είναι η αίσθηση του σκοπού που ο καθένας από εμάς θεωρεί ότι έχει στη ζωή του.

Στους τρεις αυτούς άξονες οργανώνονται και οι πιο ειδικές σκέψεις και συναισθήματα του καθενός μας αναφορικά με τη δική του τη ζωή και τον τρόπο που θέλει να τη ζήσει. Πέρα από αυτό το γενικό πλαίσιο, όμως, ο καθένας από μας καλείται καθημερινά να αποδώσει νόημα σε διάφορες καταστάσεις της ζωής του. Με την έννοια αυτή, η απόδοση νοήματος αποτελεί μία δυναμική διαδικασία κατανόησης των γεγονότων: Για ποιο λόγο συνέβη κάτι και ποιον αντίκτυπο είχε. Η αναζήτηση νοήματος για ένα γεγονός είναι μία προσπάθεια να απαντήσουμε στην ερώτηση: Ποια είναι η σημασία αυτού του γεγονότος; Η απόδοση νοήματος, που τελικά θα κάνουμε, εξαρτάται από το πώς θα απαντήσουμε την ερώτηση: Τι προκάλεσε το γεγονός με το οποίο είμαστε αντιμέτωποι;

Από πού πηγάζει τελικά το στρες;

Κάποιες φορές στη ζωή μας, ερχόμαστε αντιμέτωποι με καταστάσεις που θέτουν υπό αμφισβήτηση τις πεποιθήσεις μας, τους στόχους μας ή την υποκειμενική μας αίσθηση νοήματος, δηλαδή το νόημα της ζωής μας,. Όταν διαπιστώσουμε μία τέτοια «ασυνέπεια» ή «ανακρίβεια», αισθανόμαστε ότι απειλείται ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και την κανονικότητά του και αυτό μας γεμίζει συναισθήματα φόβου και ανασφάλειας. Επίσης, βιώνουμε τον κόσμο ως λιγότερο προβλέψιμο ή ελέγξιμο και έτσι δημιουργείται το στρες. Μέσα από την προσπάθεια για απόδοση νοήματος, τα άτομα προσπαθούν να μειώσουν τις «ασυνέπειες» μεταξύ του νοήματος ζωής και του νοήματος που αποδίδουν στο εκάστοτε γεγονός, ώστε να αποκαταστήσουν την αίσθηση του κόσμου ως «ένα σύμπαν με νόημα» και την αίσθηση της ζωής τους σαν «μία ζωή που αξίζει να τη ζεις». Αυτή η διαδικασία, όταν είναι επιτυχής οδηγεί σε καλύτερη προσαρμογή σε στρεσογόνες καταστάσεις και ταυτόχρονα αποτελεί ευκαιρία προσωπικής ανάπτυξης.

Τι συμβαίνει όμως με την πανδημία;

Το ξέσπασμα της πανδημίας και οι συνέπειες της σε κοινωνικό και ατομικό επίπεδο, μπορεί να έρχονται σε σύγκρουση με πολύ σημαντικές πεποιθήσεις των ανθρώπων για τον κόσμο, όπως η δικαιοσύνη, η καλοσύνη, η προστασία των αδύναμων και η προβλεψιμότητα. Επίσης είναι δυνατόν να επηρεάζεται η αίσθηση προσωπικού ελέγχου στα πράγματα και η θέση που τοποθετούμε τον εαυτό μας στον άξονα «ευαλωτότητα – παντοδυναμία». Τέλος, επηρεάζονται, λιγότερο ή περισσότερο, οι στόχοι μας στο παρόν και τα σχέδια μας για το μέλλον. Όλα τα παραπάνω αποτελούν μία σειρά από «ασυνέπειες» μεταξύ του νοήματος ζωής και της παρούσας κατάστασης και κάπως έτσι δημιουργείται το στρες.

Γιατί δεν βιώνουμε όλοι τα ίδια επίπεδα στρες;

Το επίπεδο του στρες, που βιώνει κάθε άτομο στην παρούσα συνθήκη, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως: τα προηγούμενα επίπεδα στρες και ψυχικής υγείας, οι δεξιότητες και οι στρατηγικές, που έχει αναπτύξει για τη διαχείριση του στρες, οι διαθέσιμοι πόροι που έχει και η κοινωνική υποστήριξη. Σε επίπεδο νοήματος ζωής, το επίπεδο στρες θα βιώσει κάποιος, εξαρτάται από το κατά πόσο το ξέσπασμα της πανδημίας έρχεται σε σύγκρουση με το νόημα της ζωής του και συγκεκριμένα με τις πεποιθήσεις του που αφορούν:

  • Την ταυτότητα: Πεποιθήσεις όπως: «Το να εργάζεται κανείς εντατικά και να εξελίσσεται επαγγελματικά είναι δείκτης προσωπικής επιτυχίας», «το να έχει κανείς έναν υγιεινό τρόπο ζωής εξασφαλίζει ότι η υγεία του δεν απειλείται άμεσα», «Για τους ελεύθερους ανθρώπους ο οποιοσδήποτε περιορισμός της ελευθερίας δεν είναι αποδεκτός»..
  • Την υγεία: Πεποιθήσεις όπως: «Οι ιώσεις δεν απειλούν τη ζωή μας στο δυτικό κόσμο», «Η επιστήμη της ιατρικής έχει φάρμακα και εμβόλια για όλες τις γνωστές μεταδιδόμενες ασθένειες», «Ζω σε μία χώρα που μπορώ να έχω πρόσβαση σε γιατρούς και στο συστήματα υγείας, αν αρρωστήσω».
  • Γενικούς και ειδικούς στόχους: Παραγωγικότητα, ελευθερία, αποδοτικότητα, επαγγελματική ανάπτυξη, εξέλιξη στην προσωπική ζωή.

Γίνεται να αποδώσουμε νόημα σε αυτή την κατάσταση;

Φυσικά και γίνεται! Όπως συζητήσαμε και παραπάνω, ο άνθρωπος είναι «προγραμματισμένος» να αποδίδει νόημα σε όλες τις καταστάσεις, όσο και αν αυτό αρχικά φαντάζει δύσκολο σε κάποιες περιπτώσεις. Η διαδικασία απόδοσης νοήματος στην παρούσα συνθήκη, μεταξύ άλλων, βοηθάει τους ανθρώπους να αλλάξουν τον τρόπο, που κατανοούν την υγεία, την ασθένεια και τη συλλογική ευθύνη. Οι άνθρωποι μπορεί, επίσης, υπό το πρίσμα μία τέτοιας κατάστασης να αναθεωρήσουν γενικούς στόχους και πεποιθήσεις, όπως να αλλάξουν τους στόχους της ζωής τους, ώστε να γίνουν πιο ρεαλιστικοί, υπό το πρίσμα της νέας κατάστασης ή να διευρύνουν τις πεποιθήσεις τους γύρω από την ταυτότητά τους, προκειμένου να ενσωματώσουν την εμπειρία αυτή.

Να αποδώσουμε θετικό νόημα;

Όταν καταφέρνουμε να αποδώσουμε θετικό νόημα σε μία πρωτόγνωρη κατάσταση που δημιουργεί συγκρούσεις στον τρόπο που νοηματοδούμε τη ζωή μας, τότε έχουμε πραγματοποιήσει ένα πολύ σημαντικό βήμα προσωπικής εξέλιξης. Ποικίλες μελέτες σε άτομα που διαγνώστηκαν με κάποια χρόνια ή απειλητική για τη ζωή ασθένεια, περιγράφουν πολλά θετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από τη διαδικασία θετικής νοηματοδότησης της ασθένειας. Συγκεκριμένα, αναφέρονται αλλαγές σε διάφορους τομείς:

  • Κοινωνικές σχέσεις: Πιο ποιοτικό χρόνο και περισσότερες αλληλεπιδράσεις με τα μέλη της οικογένειάς τους και τους φίλους τους.
  • Προσωπικά χαρακτηριστικά: Περισσότερη υπομονή και επιμονή, συμπόνοια, συμπάθεια και αίσθηση του ανήκειν σε κοινότητες ανθρώπων που μοιράζονται τα ίδια προβλήματα.
  • Φιλοσοφία της ζωής: Επαναξιολόγηση των προτεραιοτήτων.
  • Πνευματικότητα: Αίσθηση ότι είναι πιο κοντά στο Θεό ή συνδέονται περισσότερο με τη συμπαντική λειτουργία.
  • Στρατηγικές αντιμετώπισης: Εκμάθηση νέων τρόπων διαχείρισης προβλημάτων και συναισθημάτων,
  • Συμπεριφορές υγείας και τρόπος ζωής: Μείωση του στρες, πρόληψη, αυτό – φροντίδα,

Συμπερασματικά, η παρούσα συνθήκη είναι αντικειμενικά στρεσογόνα και δύσκολη για τους περισσότερους από εμάς. Ταυτόχρονα, όμως, θα μπορούσε να είναι μία ευκαιρία για όλους μας, για να αναθεωρήσουμε, να επαναξιολογήσουμε και να επανανοηματοδοτήσουμε τα απλά, τα καθημερινά, τα αυτονόητα (τη βόλτα, την εκδρομή, τον καφέ με τους φίλους, τις συναυλίες, τις παραστάσεις, το γήπεδο και όλα αυτά που δεν αξιολογούσαμε ή δεν παρατηρούσαμε πριν και τώρα μας έχουν λείψει). Πέρα όμως από αυτά, είναι και μία ευκαιρία να σκεφτούμε για τη ζωή μας, για τις προσωπικές και κοινωνικές αξίες, για την υγεία, για την επιστήμη και τη σημασία της, για την αλληλεγγύη, για το περιβάλλον, την κατανάλωση και την αναγκαιότητά της, τη σχέση μας με τη φύση, με τα ζώα και τους ανθρώπους. Και αν το σκεφτεί κανείς, είναι μία ευκαιρία που ποτέ δεν μας έχει ξανάδοθεί τόσο μαζικά, σε παγκόσμιο επίπεδο, και αυτό δημιουργεί μια αίσθηση ανήκειν στο ανθρώπινο είδος. Κάποιοι από μας ακόμα μέσα στην απομόνωση, κάποιοι «από κοντά» αλλά με αποστάσεις, μπορούμε να αισθανθούμε πιο συνδεδεμένοι μεταξύ μας παρά ποτέ. Μπορούμε να εξελιχθούμε ατομικά και σαν κοινωνίες, εμείς και οι αξίες μας και έτσι η πανδημία να νοηματοδοτηθεί σαν ευκαιρία και όχι σαν καταστροφή.

Ενδεικτικές Πηγές:
McMillen, J. C., Smith, E. M., & Fisher, R. H. (1997). Perceived benefit and mental health after three types of disaster. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 65, 733–739
Mendoza-Denton, R., & Hansen, N. (2007). Networks of meaning: Intergroup relations, cultural worldviews, and knowledge activation principles. Social and Personality Psychology Compass, 1, 68 – 83.
Park. C.L. (2010). Making Sense of the Meaning Literature: An Integrative Review of Meaning Making and Its Effects on Adjustment to Stressful Life Events. Psychological Bulletin, 136, 257 – 301
Park, C. L., & Folkman, S. (1997). Meaning in the context of stress and coping. Review of General Psychology, 1, 115–144.
Park, C. L., Folkman, S., & Bostrom, A. (2001). Appraisals of controllability and coping in caregivers and HIV men: Testing the goodnessof-fit hypothesis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 69, 481– 488.
Park, C. L., & Helgeson, V. S. (2006). Growth following highly stressful life events: Current status and future directions. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 74, 791–796.