Η διαχείριση της απώλειας ενός οικείου προσώπου από τη νόσο COVID – 19

Ιουλία Μαϊμάρη, MSc
Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς

Η πανδημία την οποία ζούμε είναι πρωτόγνωρη για την παγκόσμια κοινότητα και οι προβλέψεις για τις επιπτώσεις της πολλές. Η τελευταία πανδημία χρονολογείται πριν από ένα αιώνα και για αυτό το λόγο δεν υπάρχουν μελέτες από αντίστοιχες περιπτώσεις πανδημιών.

Η μεγαλύτερη επίπτωση της πανδημίας του COVID-19 είναι ο αυξημένος αριθμός θανάτων, μέχρι πρότινος κυρίως ηλικιωμένων ανθρώπων. Σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα, φαίνεται ότι και άτομα κάτω των 50 ετών, νοσούν και πεθαίνουν. Τα άτομα αυτά εκτός από περιστατικά στις στατιστικές για τον ιό, είναι αγαπημένοι συγγενείς και φίλοι και η απώλεια τους οδηγεί σε πένθος τόσο ατομικό, όσο και συλλογικό.

Το πένθος στη ζωή μας

Ο θάνατος είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής και οι άνθρωποι είμαστε από τη φύση µας ανθεκτικοί απέναντι στη βίωση της απώλειας, δεδομένου ότι οι περισσότεροι από εμάς µπορούµε να την αντέξουμε και να συνεχίσουμε τη ζωή µας. Το πένθος είναι η διαδικασία μέσα από την οποία καταφέρνουμε να προσαρμοστούμε στα νέα δεδομένα της ζωής μας. Πένθος βιώνουμε στον θάνατο αλλά και σε κάθε απώλεια αγαπημένου προσώπου, αντικειμένου ή κατάστασης που επιφέρει κάποιου είδους δραματική αλλαγή στη ζωή μας ή στην αντίληψη μας γι’ αυτήν.

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας του πένθους λαμβάνουν χώρα διαφορετικά στάδια (σοκ, άρνηση, θυμός – ενοχή, διαπραγμάτευση, θλίψη) τα οποία τελικά οδηγούν στην αποδοχή και στην προσαρμογή μας στην νέα πραγματικότητα.

Ο καθένας µας αντιδρά διαφορετικά στο θάνατο, στο θρήνο και στο πένθος χρησιμοποιώντας τους δικούς του μηχανισμούς αντιμετώπισης της θλίψης. Πολλοί παράγοντες, όπως η ηλικία, οι οικογενειακές σχέσεις, η κοινωνικοοικονομική θέση, οι πολιτισμικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις, το αίτιο της απώλειας και οι σχέσεις με τον θανόντα επηρεάζουν την αντίδραση του ατόμου και την έκφραση του θρήνου και, όπως συμβαίνει και με τα στάδια της αντίδρασης στο πένθος, διαφέρουν από άτομο σε άτομο.

Ταυτόχρονα οι αντιδράσεις του κάθε ατόμου και ο χρόνος που θα διαρκέσει η διαδικασία του πένθους ποικίλουν. Χρειάζεται αρκετός καιρός για να περάσουμε από όλα τα στάδια του πένθους και τα συναισθήματα που συνοδεύουν το καθένα. Τα συναισθήματα, όπως και κάποιες φορές τα στάδια του πένθους, δεν εμφανίζονται µε συγκεκριμένη σειρά και ένα συναίσθημα µπορεί να φύγει, να ξανάρθει και να ξαναφύγει (σαν κύματα), ενώ κάποιοι από εμάς µπορεί να µη βιώσουμε κάποιο ή κάποια από τα συνήθη ή αναμενόμενα συναισθήματα της διαδικασίας αυτής. Παράλληλα με τα συναισθήματα παρατηρούνται και μια πληθώρα σωματικών εκδηλώσεων, συμπεριφορών και άλλων νοητικών διεργασιών:

  • Συναισθήματα: θλίψη, θυμός, ενοχή, φόβος, άγχος, αίσθημα της μοναξιάς και αδυναμίας, σοκ, λαχτάρα για επανασύνδεση με το άτομο που πέθανε, μούδιασμα και μερικές φορές ανακούφιση.
  • Σωματικές εκδηλώσεις: σφίξιμο στο στήθος ή στο λαιμό, ξηρότητα στόματος, οι στομαχικές διαταραχές, αυξημένη ευαισθησία στους θορύβους, λαχάνιασμα, μυϊκή αδυναμία, και γενικότερα έλλειψη ενεργητικότητας ή και κόπωση και διαταραχή της όρεξης.
  • Συμπεριφορά: αφηρημάδα, τάση απόσυρσης, διάχυτη ανησυχία, κλάμα, αποφυγή/αναζήτηση καταστάσεων που θυμίζουν τον αγαπημένο, και όνειρα σχετικά με αυτόν.
  • Νοητικές διεργασίες: δυσκολία αποδοχής του γεγονότος της απώλειας, σύγχυση, συνεχής προσήλωση στις ίδιες σκέψεις, και αίσθηση ακόμα της παρουσίας του ατόμου που έχει πεθάνει.

Μερικοί άνθρωποι µπορεί να παλεύουν µε τη θλίψη για µεγαλύτερες χρονικές περιόδους και να αισθάνονται αδύναµοι να επανέλθουν στις καθημερινές τους δραστηριότητες. Σε τέτοιες περιπτώσεις συνήθως χρειάζεται περισσότερη διερεύνηση ώστε να κατανοήσουμε τις δυσκολίες (π.χ. περιπλεγμένο πένθος) και να αναζητήσουμε τρόπους διαχείρισης της κατάστασης.

Το πένθος στην εποχή του κορονοϊού

Η νόσος COVID-19, δεν αποτελεί απλά μια πανδημία αλλά και μια ψυχολογική κρίση. Οι συνέπειες της αλλά και τα μέτρα που λήφθηκαν από τις κυβερνήσεις παγκοσμίως προκαλούν πρωτίστως φόβο, άγχος και θλίψη. Εν συνεχεία προκαλείται εκτός από ατομικό πένθος και συλλογικό πένθος, καθώς ο καθένας από μας βιώνει διαφορετικές και ίσως πολλαπλές απώλειες που αφορούν τόσο εμάς προσωπικά, όσο και τον άμεσο και έμμεσο περίγυρο μας, τις κοινωνίες και τις συνθήκες στις οποίες ζούσαμε μέχρι πρότινος. Σε όλα αυτά καλούμαστε να ανταπεξέλθουμε ταυτόχρονα με το ενδεχόμενο να νοσήσουμε ή να αντιμετωπίσουμε τον θάνατο.

Στην περίπτωση που βρισκόμαστε αντιμέτωποι με θάνατο οφειλόμενο στη νόσο COVID-19, μία επιπλέον δυσκολία στη διαχείριση του πένθους που έχει παρατηρηθεί είναι η δυσκολία των οικείων να είναι κοντά στον άνθρωπο που πεθαίνει τις τελευταίες στιγμές και να τον αποχαιρετήσουν λόγω της απομόνωσης. Αυτό βιώνεται τραυματικά τόσο από τους συγγενείς, όσο και από τον ίδιο τον ασθενή. Τραυματική είναι η εμπειρία αυτή και για το νοσηλευτικό και ιατρικό προσωπικό που καλείται να αποχαιρετήσει τον ίδιο τον ασθενή αντικαθιστώντας την οικογένειας του.

Συγχρόνως, λόγω της πανδημίας οι άνθρωποι αδυνατούν να διεκπεραιώσουν τις επιθανάτιες τελετές. Οι τελετές αυτές, είτε θρησκευτικές είτε πολιτικές, για αιώνες εξυπηρετούν την διαδικασία της αποδοχής του θανάτου και τη διαχείριση του θρήνου και του πένθους καθώς και την προσαρμογή μας στην νέα κατάσταση της ζωής μας. Ουσιαστικά ο θρήνος μέσω της διαδικασίας του αποχωρισμού του σώματος του νεκρού και ο «αποχαιρετισμός» κατά τη διάρκεια της κηδείας απουσιάζουν. Εξαιτίας αυτής της κατάστασης δεν χάνουμε μόνο τους ανθρώπους μας, αλλά και τη δυνατότητα να τους θρηνήσουμε και να τους αποχαιρετήσουμε με τρόπους που μέχρι τώρα θα χρησιμοποιούσαμε.

Στην περίπτωση αυτή αντιμετωπίζουμε ένα συγκεκριμένο είδος πένθους (παρόμοιο με περιπτώσεις ατόμων που σκοτώθηκαν στον πόλεμο ή σε τρομοκρατικές επιθέσεις), όπου καλούμαστε να αποχαιρετήσουμε τον νεκρό μας χωρίς να μπορούμε να δούμε το σώμα του, ενώ φανταζόμαστε τις τελευταίες του στιγμές χωρίς να γνωρίζουμε τι συνέβηκε στην πραγματικότητα.

Την ίδια στιγμή βρισκόμαστε σε καραντίνα, μακριά από τους φίλους και τους συγγενείς μας, αδυνατώντας να συμπαρασταθούμε και να αγκαλιάσουμε ο ένας τον άλλον, όχι μόνο γιατί αυτό απαγορεύεται αλλά και γιατί φοβόμαστε ότι μπορεί να μεταδώσουμε τον ιό με αποτέλεσμα περισσότερες απώλειες. Ο φόβος αυτός προστίθεται στο γενικότερο άγχος και την αγωνία μας για τον ιό, για την προστασία μας από αυτόν και στην ευρύτερη αβεβαιότητα που διακατέχει την καθημερινότητα και τις σκέψεις μας για το μέλλον.

Όλα αυτά δυσχεραίνουν τη διαδικασία του θρήνου, που εστιάζεται κυρίως στην συγκινησιακή έκφραση και, εκ των υστέρων του, πένθους, θέτοντας μας σε κίνδυνο να εμφανίσουμε περιπλεγμένο πένθος ή μετατραυματικό στρες.

Τρόποι διαχείρισης του πένθους

Στη διαχείριση του πένθους και της επιβάρυνσης που προκύπτει από την επιβίωση έπειτα από κάτι τόσο πρωτόγνωρο όσο μια πανδημία, καλό είναι να λαμβάνουμε υπόψη όλες τις ιδιαίτερες μεταβλητές, τη διαφορετικότητα κάθε ενός από εμάς, τις σχέσεις με τον θανόντα κοκ. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι τα στάδια του πένθους, οι αντιδράσεις και τα συναισθήματα που θα προκύψουν διαφοροποιούνται ανάλογα με την περίπτωση και δεν ακολουθούν πάντα την ίδια πορεία και εξέλιξη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν είναι διαχειρίσιμα.

Το σοκ και η άρνηση.

Μετά το θάνατο ενός κοντινού συγγενή ή φίλου, οι περισσότεροι άνθρωποι, ιδιαίτερα εάν η κατάσταση ήταν απρόσμενη ή ιδιόμορφη, βιώνουν κάποιου τύπου άρνηση ή/και σοκ καθώς δεν µπορούν να πιστέψουν αυτό που έχει συμβεί. Η αίσθηση του συναισθηματικού μουδιάσματος µπορεί κάποιες φορές να είναι βοηθητική γιατί μας επιτρέπει να διεκπεραιώσουμε πρακτικά θέματα όπως η διοργάνωση της κηδείας, η ενημέρωση συγγενών και φίλων κτλ. Στη συνέχεια η αίσθηση της μη πραγματικότητας μπορεί να αντικατασταθεί από την άρνηση κατά την οποία δυσκολευόμαστε να δεχτούμε ότι έχει συμβεί η απώλεια. Το να δει κάνεις το σώμα του νεκρού, να παραστεί στις τελετουργίες και να «αποχαιρετήσει» τον θανόντα, µπορεί να βοηθήσει στην διαχείριση της πρώτης αυτής φάσης. Στην παρούσα συγκυρία, η φάση αυτή μπορεί να παραταθεί ή να περιπλεχθεί καθώς απουσιάζουμε την ώρα του θανάτου από το πλευρό του αγαπημένου μας, και οι συνθήκες δεν μας επιτρέπουν πάντα να παραστούμε (μπορεί να βρισκόμαστε και εμείς στο νοσοκομείο ή σε περιορισμό) ή να τελέσουμε τις επιθανάτιες τελετές όπως θα θέλαμε. Ακόμα κι αν καταφέρουμε να παραστούμε στην κηδεία, ο αριθμός των ατόμων που επιτρέπεται να είναι παρόντα είναι περιορισμένος.

Σε αυτές τις περιπτώσεις οι επιλογές μας δεν είναι πολλές. Δεδομένων των συνθηκών κάνουμε ότι καλύτερο μπορούμε. Ενημερωνόμαστε, στα πλαίσια του εφικτού, για τις συνθήκες θανάτου και για τις τελευταίες στιγμές του αγαπημένου μας. Διευθετούμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, στα πλαίσια που μας επιτρέπεται, την κηδεία.

Μπορούμε ακόμα να φροντίσουμε τηλεφωνικά ή διαδικτυακά για κεριά ή λουλούδια εφόσον το επιθυμούμε. Να κάνουμε μια δωρεά, που να έχει νόημα για μας, εις μνήμη του αγαπημένου μας, ή να πραγματοποιήσουμε στο σπίτι συγκεκριμένες τελετές ή τελετουργίες που ίσως θεωρούμε σημαντικές. Κάποια γραφεία κηδειών δίνουν τη δυνατότητα παρακολούθησης των τελετών διαδικτυακά. Φωτογραφίες ή βίντεο της τελετής μπορεί επίσης να βοηθήσουν.

Κάποιοι μπορεί να αποφασίσουν (αν τους δοθεί η επιλογή) να αναβάλουν την κηδεία για αργότερα, όταν πια θα έχει περάσει η πανδημία. Δεδομένου του ότι οι επιθανάτιες τελετουργίες βοηθούν στην εξέλιξη της διαδικασίας του πένθους δε γνωρίζουμε αν όντως τα αποτελέσματα αυτής της επιλογής είναι βοηθητικά.

Θυμός και Ενοχές.

Ο θυμός και οι ενοχές είναι ένα από τα στάδια του πένθους που σε αυτή τη συγκυρία μπορεί να μας δυσκολέψει ιδιαίτερα. Είναι πιθανόν να μεγεθυνθεί καθώς υπάρχει περίπτωση να προκύψουν διάφορες σκέψεις και συναισθήματα. Μπορεί να σκεφτόμαστε ότι ο δικός μας άνθρωπος πέθανε ίσως γιατί του μεταδώσαμε τον ιό, μόνος χωρίς να του κρατήσουμε το χέρι, χωρίς να τον αποχαιρετήσουμε, ότι δεν προλάβαμε να του πούμε όσα θα θέλαμε, ότι δεν ήμασταν εκεί για τις τελευταίες ανάγκες και επιθυμίες του, κοκ.

Στην περίπτωση αυτή, είναι σημαντικό να προσπαθήσουμε να αποδεχθούμε το γεγονός ότι δεδομένων των συνθηκών δεν μπορούσαμε να πράξουμε διαφορετικά. Μπορούμε να εστιάσουμε στις σημαντικές για μας στιγμές μας με τον θανόντα, ενθυμούμενοι τις ευχάριστες εμπειρίες μας μαζί του. Αν επίσης το επιθυμούμε μπορούμε να κρατήσουμε κάποιου τύπου ημερολόγιο με τις σκέψεις μας ή να του γράψουμε γράμματα με όσα θα θέλαμε να του πούμε αλλά δεν μπορέσαμε. Με αυτό τον τρόπο κλείνουμε τον κύκλο. Όλα αυτά που αναφέρθηκαν χρειάζονται το χρόνο τους, που για το κάθε άτομο είναι διαφορετικός. Όταν νιώσουμε έτοιμοι οι τρόποι αυτοί μπορούν να μας βοηθήσουν να διαχειριστούμε αυτά τα συναισθήματα.

Προσαρμογή στην απώλεια

Αναγνωρίστε και αποδεχθείτε τα συναισθήματα σας. Όσο επώδυνα και να είναι, είναι φυσιολογικά. Δικαιούστε μεταξύ άλλων να κλάψετε όσο θέλετε. Αν όμως αισθάνεστε τα συναισθήματα σας να σας κατακλύζουν και να δυσχεραίνουν τον ύπνο και την καθημερινή σας λειτουργικότητα μπορείτε να µιλήσετε µε έναν εξειδικευμένο ψυχολόγο ή ψυχίατρο.

Διαχειριστείτε το στρες. Κάθε αλλαγή φέρνει στρες, διαχειριστείτε το με τον τρόπο που σας ταιριάζει καλύτερα, π.χ. με σωματική άσκηση ή μεθόδους χαλάρωσης στα πλαίσια του εφικτού και χωρίς να πιέζεστε. Πιθανόν να μην έχετε καθημερινά διάθεση να ασκήστε και αυτό είναι αναμενόμενο και αποδεκτό. Σημασία έχει να προσπαθήσετε ξανά την επόμενη μέρα. Η διαχείριση του στρες και του άγχους βοηθά σε βάθος χρόνου στην καλύτερη διαχείριση της ίδιας της διαδικασίας του πένθους.

Διατηρείστε μια ρουτίνα στην καθημερινότητα σας. Χωρίς να γίνεστε αυστηροί με τον εαυτό σας, καθορίστε τις ώρες των γευμάτων, του ύπνου σας και κάποιων ευχάριστων δραστηριοτήτων τις οποίες θα αυξάνετε με το πέρασμα των ήμερών.

Μιλήστε σε κάποιον αν το έχετε ανάγκη. Μιλήστε σε ανθρώπους που ακούν χωρίς επικριτική διάθεση, π.χ. σε συγγενείς, φίλους, ιερέα, ψυχοθεραπευτή. Αν νιώθετε την ανάγκη να μιλήσετε μην το αποφύγετε, η αποφυγή µπορεί να οδηγήσει σε απομόνωση που ίσως δυσκολέψει τη διαδικασία επούλωσης, που θα μπορούσε να επιτευχθεί µέσω των υποστηρικτικών δικτύων σας. Χρησιμοποιήστε τα μέσα επικοινωνίας και δικτύωσης που έχετε στη διάθεση σας.

Φροντίστε το σώμα σας στα πλαίσια του δυνατού. Το πένθος επηρεάζει το σώμα μας. Η κατανάλωση υγιεινών τροφών, η αποφυγή ουσιών (αλκοόλ, κτλ.), η άσκηση και ο επαρκής ύπνος µπορούν να βοηθήσουν τη σωματική και ψυχική σας υγεία.

Εάν είστε σε θέση και το επιθυμείτε επικοινωνήστε και βοηθήστε τους άλλους να αντιμετωπίσουν την απώλεια. Το να µμοιράζεστε ιστορίες ή να ακούτε την αγαπημένη µμουσική του οικείου σας που έχει πεθάνει, ακόμα και να επισκεφτείτε κάποιο μέρος που πηγαίνατε μαζί (αν αυτό δεν απαγορεύεται) είναι µμικροπράγματα που µπορούν να κάνουν µμεγάλη διαφορά σε κάποιους και μπορεί να βοηθήσουν σημαντικά. Βοηθώντας τους άλλους προς το παρόν διαδικτυακά και μετέπειτα από κοντά, βοηθάτε ίσως και τον εαυτό σας να νιώσει καλύτερα.

Αναζητήστε το νόημα της απώλειας. Κατασκευάστε μια ιστορία με συνοχή για την εμπειρία σας. Αναλογιστείτε την σχέση σας με το άτομο που πέθανε και κρατήστε όσα είναι σημαντικά για σας. Με τον τρόπο αυτό θα δώσετε στο θανόντα μια καινούργια θέση στην προσωπική σας ιστορία. Τα βιώματα σας θα γίνουν πιο κατανοητά και αυτό θα σας βοηθήσει να αποδεχτείτε τη νέα πραγματικότητα.

Προσαρμοστείτε στην καινούργια πραγματικότητα. Διακανονίστε με την υπόλοιπη οικογένεια τις ευθύνες που προηγουμένως αναλογούσαν στον θανόντα και συμφωνήστε τι θα γίνει και πως θα ενεργήσετε με γιορτές, επετείους, γενέθλια, άλλες σημαντικές οικογενειακές στιγμές και τα πράγματα του. Τιμήστε τον, όπως εσείς θέλετε. Η διαδικασία αυτή γενικότερα παίρνει χρόνο, και συνήθως γίνεται σταδιακά ανάλογα με τις ανάγκες που προκύπτουν. Τώρα δεδομένης την πανδημίας ίσως καθυστερήσει ακόμα παραπάνω. Δώστε χρόνο στον εαυτό σας και στην υπόλοιπη οικογένεια.

Αφήστε τους άλλους να θρηνήσουν με τον δικό τους τρόπο. Μην προσπαθείτε να τους ελέγξετε. Όπως κι εσείς, κάθε άνθρωπος που επηρεάζεται από την απώλεια θα τη θρηνήσει με το δικό του τρόπο και στο δικό του χρόνο. Αν θέλετε να βοηθήσετε με κάποιο τρόπο παραμείνετε διαθέσιμοι διακριτικά (π.χ. τηλεφωνήστε σε τακτά χρονικά διαστήματα και μιλήστε εφόσον το άλλο άτομο θέλει), χωρίς να πιέζετε.

Ελάτε σε επαφή με το πνευματικό στοιχείο. Η πνευματικότητα για όσους αποτελεί σημαντικό κομμάτι του εαυτού και της ζωής τους, παρόλο που δεν έχει την ίδια μορφή και νόημα για όλους, είναι σημαντική τόσο για εκείνους που πεθαίνουν όσο και για τους οικείους τους. Μπορεί να καλλιεργηθεί µέσω μιας οργανωμένης θρησκείας, της προσευχής, του διαλογισμού, της ενασχόλησης με τη φιλοσοφία, της επαφής µε τη φύση ή όποιων άλλων δραστηριοτήτων έχουν νόημα για εσάς.

Πότε πρέπει να ζητήσετε βοήθεια;

Παρόλο που δεν υπάρχει τίποτε το «παθολογικό» στον πόνο, στη μοναξιά και στην αποδιοργάνωση που συνοδεύουν το πένθος, κάποιες φορές η κατάσταση μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο μας. Συμβαίνει και είναι ανθρώπινο, ειδικά σε ακραίες συνθήκες σαν αυτές που ζούμε σήμερα. Η απομόνωση, το άγχος, η απόσταση από τα αγαπημένα μας πρόσωπα και τον θανόντα στο χρόνο θανάτου μαζί με τα πρωτόγνωρα χαρακτηριστικά της απώλειας μπορεί να περιπλέξουν και να παρατείνουν το πένθος.

Εάν λοιπόν βιώνετε έντονη απελπισία, έντονη ενοχή για πράγματα σχετικά με τον θάνατο του αγαπημένου σας προσώπου, εάν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας, υπερδιέγερση ή κατάθλιψη για ένα διάστημα που χαρακτηρίζεται από βαριά και επίμονη θλίψη και αντιδράσεις πένθους, σωματικά συμπτώματα όπως οξύς πόνος στο στήθος ή σημαντική απώλεια βάρους, έντονες διαταραχές στον ύπνο για περισσότερο από δύο βδομάδες, ανεξέλεγκτο θυμό και ξεσπάσματα που δεν ηρεμούν με την πάροδο του χρόνου, δυσκολίες να ανταποκριθείτε στην αυτοφροντίδα και σε απλούς καθημερινούς στόχους ή/ και κάνετε κατάχρηση ουσιών (φάρμακα, αλκοόλ, άλλες εξαρτησιογόνες ουσίες), καλό είναι να μιλήσετε το συντομότερο με έναν ειδικό ψυχικής υγείας.

Δεν χρειάζεται να ταλαιπωρείστε από όλα τα παραπάνω για να ζητήσετε βοήθεια. Ακόμα και ένα ή δύο από αυτά τα συμπτώματα είναι ικανά να διαταράξουν σε μεγάλο βαθμό την ψυχική μας υγεία και την επαναπροσαρμογή μας στην καθημερινότητα.

Βιβλιογραφία: