Κατάθλιψη

Μαρία Κουλουβάρη & Κωνσταντίνος Ευθυμίου

Απόσπασμα από το βιβλίο:
Ευθυμίου, Κ., Μαυροειδή, Αθ., Παυλάτου, Ε. & Καλαντζή -Αζίζι, Α. (2006). Πρώτες Βοήθειες Ψυχικής Υγείας. Ένας οδηγός για τις ψυχικές διαταραχές και την αντιμετώπιση τους. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

  1. Τι είναι η κατάθλιψη;
  2. Ποια είναι τα είδη της κατάθλιψης;
  3. Ποια είναι τα συμπτώματα της Κατάθλιψης;
  4. Ποια είναι τα συμπτώματα της μανίας;
  5. Ποια είναι τα αίτια της κατάθλιψης;
  6. Πρέπει να πάρω φάρμακα για την κατάθλιψη;
  7. Βοηθούν οι ψυχοθεραπείες στην κατάθλιψη;
  8. Έχω κατάθλιψη. Πώς μπορώ να βοηθήσω τον εαυτό μου;
  9. Πως μπορούν η οικογένεια και οι φίλοι να βοηθήσουν τον δικό τους άνθρωπο που πάσχει από κατάθλιψη;
  10. Τι να διαβάσω για να βοηθήσω τον εαυτό μου;

1. Τι είναι η κατάθλιψη;

Η κατάθλιψη είναι μία διαταραχή που επηρεάζει τη διάθεση, τις σκέψεις και συνήθως συνοδεύεται από σωματικές ενοχλήσεις. Επηρεάζει τις διατροφικές συνήθειες του ατόμου, τον ύπνο του, τον τρόπο που βλέπει τον εαυτό του και τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται και αντιλαμβάνεται. Η κατάθλιψη δεν είναι το ίδιο με το φυσιολογικό, καταθλιπτικό συναίσθημα που περνά γρήγορα και έχει μικρότερη ένταση. Στην κατάθλιψη το καταθλιπτικό συναίσθημα έχει μεγάλη ένταση, διαρκεί περισσότερο και οδηγεί σε έκπτωση της λειτουργικότητας του ατόμου σε πολλούς τομείς της ζωής του.

2. Ποια είναι τα είδη της κατάθλιψης;

Παρακάτω αναφέρονται οι κύριοι τύποι καταθλιπτικών διαταραχών. Ωστόσο, και στα πλαίσια του κάθε τύπου υπάρχουν διαφοροποιήσεις στον αριθμό των συμπτωμάτων, την σοβαρότητα και την εμμονή τους.

Μείζων Καταθλιπτική Διαταραχή: Εκδηλώνεται με ένα συνδυασμό συμπτωμάτων που επηρεάζουν την ικανότητα του ατόμου να εργαστεί, να μελετήσει, να κοιμηθεί, να φάει, και να απολαύσει ευχάριστες δραστηριότητες, όπως έκανε στο παρελθόν. Ένα τέτοιο επεισόδιο κατάθλιψης μπορεί να συμβεί μόνο μία φορά, αλλά συνήθως συμβαίνει περισσότερες.

Δυσθυμική Διαταραχή: Είναι μία χρόνια καταθλιπτική διάθεση, που το άτομο την έχει το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, τις περισσότερες ημέρες, για τουλάχιστον 2 χρόνια. Δεν καθιστά το άτομο ανίκανο, αλλά εξαιτίας της μακροχρόνιας καταθλιπτικής διάθεσης, δεν το αφήνει να αισθανθεί και να λειτουργήσει καλά.

Διπολικές Διαταραχές (Ι και ΙΙ): Στις Διπολικές διαταραχές τα άτομα παρουσιάζουν διαστήματα κατάθλιψης και διαστήματα ευφορικής διάθεσης που ονομάζεται μανία και χαρακτηρίζεται από υπερκινητικότητα, διέγερση και επιταχυμένο ρυθμό ομιλίας- συχνά με διαταραγμένη σκέψη ή διαστήματα υπομανίας. Η υπομανία είναι ένα σύνδρομο παρόμοιο με την μανία, αλλά όχι τόσο βαρύ ή έντονο και δεν επηρεάζει τόσο σημαντικά την λειτουργικότητα. Σε κάποιες περιπτώσεις η υπομανία αυξάνει την λειτουργικότητα του ατόμου και η φάση της υπομανίας βιώνεται από το άτομο σαν θετική εμπειρία.

Πιο συγκεκριμένα το βασικό στοιχείο της Διπολικής Διαταραχής Ι (που λεγόταν παλαιότερα μανιοκαταθλιπτική νόσος), είναι η παρουσία ενός ή περισσοτέρων Μανιακών ή Μεικτών επεισοδίων (Το Μεικτό επεισόδιο είναι συνδυασμός Μανιακού και Καταθλιπτικού επεισοδίου). Τα άτομα με Διπολική Διαταραχή Ι έχουν και ένα ή περισσότερα Μείζονα Καταθλιπτικά επεισόδια.
Όσον αφορά την Διπολική Διαταραχή ΙΙ, χαρακτηρίζεται από την παρουσία ενός ή περισσοτέρων Μειζόνων Καταθλιπτικών επεισοδίων που συνοδεύονται τουλάχιστον από ένα Υπομανιακό επεισόδιο. Σε αντίθεση με το Μανιακό επεισόδιο, ένα Υπομανιακό επεισόδιο δεν είναι αρκετά σοβαρό για να προκαλέσει έντονη έκπτωση της κοινωνικής ή επαγγελματικής λειτουργικότητας. Η συμπεριφορά των ατόμων αυτών τις περισσότερες φορές δεν γίνεται αντιληπτή από τους άλλους ως προβληματική αντίθετα μπορεί να θεωρούνται άτομα ιδιαίτερα ζωντανά και ενεργητικά.

Κυκλοθυμική Διαταραχή Το βασικό χαρακτηριστικό της Κυκλοθυμικής Διαταραχής είναι μία χρόνια κατάσταση διαταραχής της διάθεσης που παρουσιάζει συνεχώς διακυμάνσεις. Έτσι, για χρονικό διάστημα τουλάχιστον 2 ετών παρατηρούνται πολυάριθμες περίοδοι με υπομανιακά συμπτώματα καθώς και πολυάριθμες περίοδοι με καταθλιπτικά συμπτώματα, που δεν πληρούν όμως ποτέ τα κριτήρια για Μανιακό ή Μείζον Καταθλιπτικό επεισόδιο.

Καταθλιπτική διαταραχή μη προσδιοριζόμενη διαφορετικά. Στην κατηγορία αυτή υπάγονται κυρίως:
- η προεμμηνορρυσιακή δυσφορική διαταραχή (δηλαδή η εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων όπως περιγράφονται στο 3, λίγες μέρες πριν την έναρξη της έμμηνου ρύσης)
- η ελάσσων καταθλιπτική διαταραχή (όπου τα συμπτώματα δεν έχουν την ίδια βαρύτητα με αυτά της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής)
- η υποτροπιάζουσα βραχεία καταθλιπτική διαταραχή (όπου τα συμπτώματα είναι μεν σημαντικής βαρύτητας, δεν διαρκούν όμως αρκετά ώστε να πληρούν τα κριτήρια της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής)
- η μεταψυχωσική καταθλιπτική συνδρομή, η εμφάνιση δηλαδή καταθλιπτικών συμπτωμάτων ως συνέχεια ενός ψυχωτικού επεισοδίου.

3. Ποια είναι τα συμπτώματα της Κατάθλιψης;

Η Κατάθλιψη εμφανίζεται με μία σειρά από συμπτώματα που επηρεάζουν πολλούς τομείς της ζωής του ατόμου. Δεν είναι απαραίτητο κάποιος που έχει κατάθλιψη να παρουσιάζει όλα τα συμπτώματα της διαταραχής. Ορισμένοι άνθρωποι παρουσιάζουν πολλά, ορισμένοι λιγότερα. Η σοβαρότητα των συμπτωμάτων διαφέρει σε κάθε άτομο, αλλά διαφοροποιείται και στο ίδιο άτομο με την πάροδο του χρόνου.

Πιο συγκεκριμένα, τα κύρια συμπτώματα που μπορεί να εμφανίσει κάποιος όταν έχει κατάθλιψη, είναι τα εξής:

1. Καταθλιπτική διάθεση που διαρκεί το μεγαλύτερο τμήμα της ημέρας και σχεδόν κάθε μέρα, για ένα διάστημα δύο βδομάδων.

2. Απώλεια της ευχαρίστησης και μείωση του ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που στο παρελθόν το άτομο ήθελε, και του άρεσε να κάνει.

3. Άγχος παρατηρείται ορισμένες φορές με τη μορφή εσωτερικής δυσφορίας, φόβου, αισθήματος επικείμενου κινδύνου.

4. Διαταραχές στον ύπνο. Το σύμπτωμα αυτό παρουσιάζεται με διάφορους τρόπους. Έτσι μερικοί άνθρωποι με κατάθλιψη κοιμούνται πάρα πολλές ώρες, μερικοί δεν μπορούν να κοιμηθούν καθόλου, ενώ άλλοι κάνουν πολύ ακανόνιστο ύπνο, δηλαδή ξυπνούν πολλές φορές στη διάρκεια της νύχτας ή δυσκολεύονται να αποκοιμηθούν. Η πιο συνηθισμένη διαταραχή του ύπνου είναι η πρωινή αφύπνιση, στην οποία το άτομο ξυπνά πολύ νωρίς το πρωί και δεν μπορεί να ξανακοιμηθεί.

5. Διαταραχές της όρεξης. Συνήθως η κατάθλιψη προκαλεί απώλεια της όρεξης, με πιθανό επακόλουθο την απώλεια βάρους. Ωστόσο μπορεί σε μικρότερη συχνότητα να παρατηρηθεί το αντίθετο σύμπτωμα, δηλαδή αυξημένη όρεξη για φαγητό και αύξηση του σωματικού βάρους καθώς και κρίσεις βουλιμίας με υπερφαγικά επεισόδια.

6. Κόπωση, εξάντληση, απώλεια ενεργητικότητας. Συχνά το άτομο παραπονιέται ότι αισθάνεται κόπωση ή εξάντληση, σαν όλη η ενέργεια ή η ζωτικότητά του να έχει φύγει. Μπορεί να παραμείνει σε αδράνεια για όλη τη διάρκεια της ημέρας.

7. Ελάττωση της σεξουαλικής διάθεσης. Ακόμα και αν το άτομο έχει σεξουαλικές επαφές, δεν το επιθυμεί και δεν του προκαλεί καμία ευχαρίστηση.

8. Ανημπόρια, έλλειψη ελπίδας, ανησυχία και απαισιοδοξία για το μέλλον. Το άτομο τα βλέπει όλα μαύρα και πιστεύει πως έτσι θα παραμείνουν.

9. Δυσκολία στη συγκέντρωση, τη σκέψη, τη μνήμη και τη λήψη αποφάσεων. Η ενασχόληση με τις καταθλιπτικές σκέψεις είναι τόσο έντονη και επηρεάζει σε τέτοιο βαθμό τη συγκέντρωση ώστε συχνά τα άτομα με κατάθλιψη αναφέρουν δυσκολία στο διάβασμα ή στην παρακολούθηση τηλεόρασης.

10. Αισθήματα και σκέψεις ενοχής, αναξιότητας και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Σωματικά συμπτώματα που δεν ερμηνεύονται από ιατρικές εξετάσεις και δεν ανταποκρίνονται σε φαρμακευτική αγωγή και θεραπεία όπως : πονοκέφαλοι, πόνοι στη μέση, κράμπες, ναυτία, εμετός, δυσκοιλιότητα, δυσκολία στην αναπνοή, πόνος στο στήθος.

12. Εμμονή σε σκέψεις θανάτου και ιδέες αυτοκτονίας. Μερικές φορές το άτομο που έχει κατάθλιψη νιώθει τόσο απελπισμένο που κάνει σκέψεις αυτοκτονίας. Η απόπειρα αυτοκτονίας είναι η πιο σοβαρή και επικίνδυνη επιπλοκή της κατάθλιψης. Σε άτομα με βαριά κατάθλιψη ο κίνδυνος αυτοκτονίας είναι ιδιαίτερα αυξημένος

Για να δοθεί η διάγνωση της κατάθλιψης χρειάζεται να υπάρχουν 5 από τα παραπάνω συμπτώματα. Σε αυτά θα πρέπει οπωσδήποτε να συμπεριλαμβάνεται το σύμπτωμα 1 ή το σύμπτωμα 2.

4. Ποια είναι τα συμπτώματα της μανίας;

Τα κυριότερα συμπτώματα της μανίας - που στην πιο ήπια μορφή τους είναι τα συμπτώματα της υπομανίας- είναι τα παρακάτω:

1. Διαταραχή της συναισθηματικής διάθεσης. Υπερβολική ευφορία ή / και ευερεθιστότητα που μπορεί να καταλήξει σε έντονη δυσφορία, εκνευρισμό, επιθετικότητα και ενδεχομένως οργή και βία.

2. Διογκωμένη αυτοεκτίμηση , που μπορεί να φτάσει μέχρι το σημείο εμφάνισης σαφώς εξωπραγματικών παραληρητικών ιδεών μεγαλείου (το άτομο πιστεύει ότι μπορεί να καταφέρει τα πάντα από μόνο του ή ότι μπορεί να γίνει διάσημο, λόγω μίας ανακάλυψης που πρόκειται να κάνει).

3. Ελαττωμένη ανάγκη για ύπνο. Άτομα με μανία νιώθουν γεμάτα ενέργεια, χωρίς να ξεκουράζονται καθόλου, ή μετά από μόνο 3 ώρες ύπνου.

4. Πίεση λόγου. Μιλούν δυνατά, γρήγορα, ακατάπαυστα.

5. Ταχεία εναλλαγή σκέψεων. Το άτομο περνά από το ένα θέμα στο άλλο.

6. Διάσπαση της προσοχής. Η προσοχή πολύ εύκολα αποσπάται από ασήμαντα ή άσχετα εξωτερικά ερεθίσματα και το άτομο δεν μπορεί να παραμείνει συγκεντρωμένο σε μία δραστηριότητα.

7. Αυξημένη δραστηριότητα/ υπερκινητικότητα. Το άτομο περιφέρεται από το ένα δωμάτιο στο άλλο, πηγαινοέρχεται πάνω κάτω, αλλάζει θέσεις διαρκώς στα αντικείμενα που βρίσκονται για παράδειγμα πάνω στο τραπέζι. Καταπιάνεται επίσης με πολλές δραστηριότητες ταυτόχρονα που δύσκολα τις ολοκληρώνει.

8. Υπερβολική εμπλοκή σε δραστηριότητες που μπορεί να έχουν οδυνηρές συνέπειες. Το άτομο εμπλέκεται σε χωρίς περιορισμό ξόδεμα χρημάτων, σε ιδιαίτερα συχνές σεξουαλικές σχέσεις χωρίς λήψη προφυλάξεων και με διάφορους ερωτικούς συντρόφους, σε χρήση ουσιών κλπ.

9. Συναισθηματική αστάθεια. Ο έντονος ενθουσιασμός και η χαρά πολύ εύκολα μπορεί να δώσουν την θέση τους στον θυμό και την απογοήτευση.

5. Ποια είναι τα αίτια της κατάθλιψης;

Δεν υπάρχει ένας και μοναδικός λόγος που να ερμηνεύει την εκδήλωση της κατάθλιψης. Έρευνες ετών έχουν εντοπίσει ορισμένους παράγοντες που φαίνεται να συνδέονται με την εμφάνιση της συγκεκριμένης διαταραχής. Η κατάθλιψη μπορεί να θεωρηθεί ως το τελικό κοινό αποτέλεσμα μιας ποικιλίας παραγόντων που αλληλεπιδρούν με την ιδιοσυστασία κάθε ατόμου. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, οι διάφορες ερμηνείες για την αιτιολογία της κατάθλιψης δεν είναι αντικρουόμενες αλλά συμπληρώνουν η μία την άλλη.

Ορισμένοι από τους κυριότερους παράγοντες, που θεωρούνται αίτια της κατάθλιψης, είναι οι εξής:

1. Γενετικοί παράγοντες. Βιολογικοί παράγοντες.
α) Έχει βρεθεί ότι μερικές ασθένειες μπορεί να ευθύνονται για την εμφάνιση της κατάθλιψης. Οι ασθένειες αυτές δρουν στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα και επηρεάζουν την λειτουργία των περιοχών του εγκεφάλου που ρυθμίζουν το συναίσθημα. Τέτοιες παθήσεις είναι οι εξής:
- Παθήσεις του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος, όπως η νόσος του Πάρκινσον, η σκλήρυνση κατά πλάκας, το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.
- Ενδοκρινικές και μεταβολικές παθήσεις όπως ο υποθυρεοειδισμός.
- Λοιμώξεις που δρουν στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα, όπως το Aids και η λοιμώδης μονοπυρήνωση.
- Μερικές μορφές καρκίνου (π.χ παγκρέατος) Διάφορα φάρμακα όπως η κορτιζόνη και ουσίες όπως το αλκοόλ και το χασίς προκαλούν κατάθλιψη. Όπως φαίνεται από τα παραπάνω η διερεύνηση του ιατρικού ιστορικού του ατόμου είναι απαραίτητη για την διάγνωση της κατάθλιψης. β) Επιστημονικές έρευνες συνδέουν τη λειτουργία των νευροδιαβιβαστών με την κατάθλιψη. Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος δύο νευροδιαβιβαστών, της νοραδρεναλίνης και της σεροτονίνης.

3. Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες.
α) Πρώιμες εμπειρίες που συσχετίζονται με κάποια σημαντική απώλεια (πχ. Θάνατος αγαπημένου προσώπου, διαζύγιο γονέων) και τις οποίες το άτομο τις βίωσε ως έντονα αρνητικές, πιθανόν το καθιστούν περισσότερο ευάλωτο σε ανάλογες εμπειρίες και αυξάνουν την πιθανότητα να εμφανίσει κατάθλιψη ως απάντηση σε αυτές β) αρνητικά γεγονότα ζωής, όπως θάνατος αγαπημένου προσώπου, διάλυση προσωπικής σχέσης, ανεργία, οικονομικές δυσκολίες, σε συνδυασμό με την υποκειμενική αίσθηση αδυναμίας αντιμετώπισής τους αυξάνουν τον κίνδυνο για κατάθλιψη. γ) ως συνέπεια των παραπάνω το άτομο έχει διαμορφώσει μία αρνητική θεώρηση του εαυτού, του κόσμου και του μέλλοντος. Σύμφωνα με τη θεωρία του Beck, ο τρόπος με τον οποίο το άτομο με καταθλιπτικόμορφο τρόπο σκέψης αντιλαμβάνεται και αντιμετωπίζει τον κόσμο γύρω του, χαρακτηρίζεται από αρνητικές σκέψεις και αρνητικά συμπεράσματα για την ζωή και τον εαυτό του, τους άλλους και το μέλλον. Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά την αρνητική θεώρηση του εαυτού, το άτομο "βλέπει" τον εαυτό του ως ανεπαρκή, ανάξιο, άχρηστο, ανεπιθύμητο, ελαττωματικό και νιώθει ότι μειονεκτεί σε φυσικά, ψυχολογικά, διανοητικά, ηθικά και κοινωνικά χαρίσματα. Στα πλαίσια της αρνητικής θεώρησης του κόσμου, το άτομο "βλέπει" το περιβάλλον του σαν ιδιαίτερα απαιτητικό και απαγορευτικό στις ατομικές του επιδιώξεις, και αισθάνεται πως έχει απορριφθεί από αυτό. Νιώθει τέλος ότι ο κόσμος στερείται νοήματος ή σημασίας και δεν μπορεί να αντλήσει από αυτόν καμία χαρά και ευχαρίστηση. Το άτομο με κατάθλιψη σκέφτεται ότι το μέλλον του θα είναι ζοφερό, αρνητικό, χωρίς πιθανότητα να βιώσει ευχάριστες καταστάσεις ή να του συμβούν ευχάριστα πράγματα ή δεν "βλέπει" καθόλου μέλλον.

6. Πρέπει να πάρω φάρμακα για την κατάθλιψη;

Υπάρχουν πολλά είδη αντικαταθλιπτικών φαρμάκων. Ο μηχανισμός λειτουργίας τους διαφέρει, αλλά στοχεύουν κυρίως στην επαναφορά της ισορροπίας του συστήματος των νευροδιαβιβαστών στον εγκέφαλο. Ο ψυχίατρος σε κάθε ατομική περίπτωση επιλέγει το κατάλληλο φάρμακο και όταν δεν παρατηρείται βελτίωση το φάρμακο θα πρέπει να αντικαθίσταται από κάποιο άλλο.
Σήμερα κυκλοφορεί ένας μεγάλος αριθμός αντικαταθλιπτικών φαρμάκων με παρόμοια αποτελεσματικότητα. Μπορεί λοιπόν ο θεραπευτής να επιλέγει κάθε φορά το φάρμακο με βάση τον τύπο της κατάθλιψης, την ηλικία του ατόμου, την συνύπαρξη άλλων νοσημάτων, πιθανές προηγηθείσες θεραπείες κ.λ.π.

Τα καταθλιπτικά συμπτώματα που είναι πολύ πιθανόν να μειωθούν με την χρήση φαρμάκων, είναι αυτά που σχετίζονται με το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα: διαταραχή στην όρεξη και απώλεια βάρους, διαταραχή στον ύπνο (ιδίως πολύ πρωινό ξύπνημα), ελαττωμένη ενεργητικότητα, ελαττωμένη σεξουαλική διάθεση, απώλεια ευχαρίστησης, επιβράδυνση της σκέψης, του λόγου και των κινήσεων, εκνευρισμός, ανησυχία, ένταση, μεταβολές της συναισθηματικής διάθεσης στη διάρκεια της ημέρας (π.χ. καταθλιπτική διάθεση το πρωί).

Οι παρενέργειες που μπορεί να προκαλέσουν τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα είναι συνήθως ήπιες και υποχωρούν μετά από τις πρώτες ημέρες χορήγησης του φαρμάκου. Οι πιο συνηθισμένες παρενέργειες είναι: ξηροστομία (βοηθά η κατάποση μεγάλων ποσοτήτων νερού, η μάσηση τσίχλας χωρίς ζάχαρη, το συχνό πλύσιμο των δοντιών), διαταραχές του γαστρεντερικού (βοηθά η κατανάλωση ακατέργαστων δημητριακών, φρούτων και λαχανικών), αίσθημα ζάλης (καλό είναι το άτομο να σηκώνεται σιγά-σιγά από το κρεβάτι ή την καρέκλα), θολή όραση (περνά γρήγορα και δεν χρειάζονται διορθωτικοί φακοί). Ορισμένα αντικαταθλιπτικά μπορεί να προκαλέσουν ελαφριά υπνηλία και γι' αυτό είναι προτιμότερο να λαμβάνονται το βράδυ πριν από τον ύπνο, ενώ αντιθέτως κάποια άλλα μπορεί να προκαλούν αυξημένη κινητοποίηση και είναι καλύτερα να λαμβάνονται πρωινές ώρες.
Πρέπει να τονισθεί ότι τα σύγχρονα αντικαταθλιπτικά φάρμακα δεν προκαλούν εξάρτηση. Η αποτελεσματικότητα αυτής της κατηγορίας ψυχοφαρμάκων θεωρείται δεδομένη. Έρευνες που έχουν διεξαχθεί την τελευταία δεκαετία δείχνουν ότι η αποτελεσματικότητα της γνωσιακής συμπεριφοριστικής θεραπείας δεν είναι μικρότερη από αυτή της φαρμακοθεραπείας. Η πλειονότητα αυτών των ερευνών δείχνει ότι η παράλληλη χρήση των δύο μορφών θεραπευτικής αντιμετώπισης είναι ανώτερη της μεμονωμένης χρήσης μιας εκ των δύο. Για την αναγκαιότητα λήψης φαρμάκων καλό είναι να γνωρίζετε τα παραπάνω και να συζητήσετε με τον θεραπευτή σας τους πιθανούς τρόπους αντιμετώπισης που είναι κατάλληλοι για εσάς.

7. Βοηθούν οι ψυχοθεραπείες στην κατάθλιψη;

Οι ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις βοηθούν κυρίως στην μείωση των "ψυχολογικών συμπτωμάτων" της κατάθλιψης, όπως: χαμηλή αυτοεκτίμηση, έλλειψη ελπίδας, αίσθημα ανημπόριας, συναισθήματα ενοχής, σκέψεις για αυτοκτονία. Η βελτίωση αυτή οδηγεί με την σειρά της στην ανακούφιση "σωματικών συμπτωμάτων".

Η συμπεριφοριστική και η γνωσιακή - συμπεριφοριστική ψυχοθεραπεία συγκαταλέγονται στις περισσότερο διαδεδομένες ψυχοθεραπείες για την κατάθλιψη, και η αποτελεσματικότητα τους βασίζεται σε κλινικά ερευνητικά δεδομένα.

Η συμπεριφοριστική θεραπεία χρησιμοποιεί τεχνικές που αποσκοπούν στην αύξηση δραστηριοτήτων μέσω των οποίων ο ασθενής αντλεί ευχαρίστηση και ικανοποίηση, βοηθά το άτομο να αναπτύξει δεξιότητες και ικανότητες για να μπορεί να αντιμετωπίζει πιο αποτελεσματικά δύσκολα γεγονότα ζωής καθώς και να ανακτήσει τις κοινωνικές του δεξιότητες όταν αυτές έχουν εκλείψει.

Η γνωσιακή - συμπεριφοριστική ψυχοθεραπεία συμπεριλαμβάνει την εκμάθηση νέων τρόπων συμπεριφοράς, αλλά κυρίως εστιάζει στο να αλλάξει τον λανθασμένο τρόπο σκέψης που επικρατεί στην κατάθλιψη, και να βοηθήσει το άτομο να αξιολογεί πιο αντικειμενικά την πραγματικότητα.

Πιο συγκεκριμένα, έρευνες έχουν δείξει ότι η γνωσιακή-συμπεριφοριστική ψυχοθεραπεία είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης, σε τέτοιο βαθμό ώστε η αποτελεσματικότητά της να συγκρίνεται με αυτή των φαρμάκων. Η γνωσιακή-συμπεριφοριστική θεραπεία της κατάθλιψης βασίζεται στην κλινική παρατήρηση ότι η καταθλιπτική διάθεση συσχετίζεται με έναν αρνητικό τρόπο σκέψης. Πολλές φορές εξαιτίας κάποιων σημαντικών γεγονότων μπορεί να ενεργοποιηθούν βαθύτερα αρνητικά σχήματα, που βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση και καθιστούν το άτομο επιρρεπές στην κατάθλιψη. Η ενεργοποίηση των σχημάτων αυτών προκαλεί μία σειρά αυτόματων αρνητικών σκέψεων οι οποίες εντείνουν την καταθλιπτική διάθεση, η οποία με την σειρά της ανατροφοδοτεί αυτόν τον τρόπο σκέψης. Για παράδειγμα, άτομα με κατάθλιψη συχνά κάνουν σκέψεις όπως "είμαι αποτυχημένος", "δεν μπορώ να κάνω τίποτα σωστά", "ποτέ δεν θα πραγματοποιήσω τους στόχους μου", "κανένας δε νοιάζεται για μένα", "θα είμαι πάντα μόνος". Αυτές οι σκέψεις μπορεί να είναι ιδιαίτερα ισχυρές και κυρίαρχες στο μυαλό του ατόμου, αλλά συνήθως δεν έχουν ρεαλιστική βάση. Στην γνωσιακή-συμπεριφοριστική θεραπεία το άτομο με κατάθλιψη και ο θεραπευτής συνεργάζονται για να προσδιορίσουν ποιοι τρόποι σκέψης και σχήματα του ατόμου είναι δυσλειτουργικά και πώς να αντικατασταθούν με άλλα πιο λειτουργικά ώστε να αποκτήσει μια καλύτερη θεώρηση της ζωής του, να βελτιωθεί η διάθεσή του και να γίνει περισσότερο λειτουργικό.

Αυτό αποτελεί μία ενεργητική επίλυση προβλημάτων. Η εξάσκηση σε νέες ικανότητες και τεχνικές, μεταξύ των θεραπευτικών συνεδριών (εργασίες για το σπίτι), είναι κεντρικό μέρος της θεραπείας. Ένας βασικός στόχος της γνωσιακής-συμπεριφοριστικής θεραπείας είναι να εφοδιάσει το άτομο που έχει κατάθλιψη με εργαλεία, που θα μπορεί να χρησιμοποιήσει για την αντιμετώπιση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων και για την αποφυγή νέων επεισοδίων. Το άτομο δηλαδή προετοιμάζεται ώστε να λειτουργεί, χωρίς τη βοήθεια του θεραπευτή, για την αντιμετώπιση αντίξοων μελλοντικών συνθηκών ή υποτροπών.

Η γνωσιακή-συμπεριφοριστική ψυχοθεραπεία εστιάζει στα πρακτικά αποτελέσματα. Το βασικό ερώτημα δεν είναι πώς έφτασε κανείς στο πρόβλημα, αλλά με ποιόν τρόπο θα βοηθηθεί πρακτικά και άμεσα.

Οι περισσότεροι άνθρωποι που πάσχουν από κατάθλιψη, έχουν ωφεληθεί ιδιαίτερα από την συμμετοχή τους στις παραπάνω ψυχοθεραπείες.

8. Έχω κατάθλιψη. Πώς μπορώ να βοηθήσω τον εαυτό μου;

Αν έχεις κάποια καταθλιπτική διαταραχή είναι πιθανό να νιώθεις εξαντλημένος, αβοήθητος, ότι δεν αξίζεις σαν άνθρωπος, ότι δεν υπάρχει ελπίδα για σένα. Τέτοιες αρνητικές σκέψεις και αισθήματα ίσως σε κάνουν να νιώσεις ότι παραιτείσαι από τη ζωή. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσεις ότι αυτές οι αρνητικές απόψεις είναι μέρος της κατάθλιψης και δεν αντικατοπτρίζουν με ορθότητα την κατάσταση. Ο αρνητικός τρόπος σκέψης εξασθενεί όσο προχωρά η θεραπεία. Στο μεσοδιάστημα αυτό καλό θα είναι να έχεις υπ' όψιν σου τα εξής:

- Μην θέτεις δύσκολους στόχους και μην αναλαμβάνεις μερίδιο ευθύνης μεγαλύτερο από αυτό που σου αναλογεί.

- Να 'σπας' μεγάλα καθήκοντα σε μικρότερα και να θέτεις προτεραιότητες. Ό,τι καταφέρνεις είναι σημαντικό.

- Προσπάθησε να είσαι με άλλους ανθρώπους και βρες κάποιον που θα μπορείς να εμπιστεύεσαι. Είναι καλύτερο από το να είσαι μόνος.

- Να συμμετέχεις σε δραστηριότητες που ίσως σε κάνουν να νιώσεις καλύτερα.

- Η ήπια σωματική άσκηση, μία ταινία στον κινηματογράφο, ένας ποδοσφαιρικός αγώνας, η συμμετοχή σε θρησκευτικές, κοινωνικές ή άλλες δραστηριότητες μπορεί να σε βοηθήσουν.

- Η διάθεσή σου θα βελτιωθεί σταδιακά, όχι αμέσως. Θα σου πάρει χρόνο να νιώσεις καλύτερα.

- Συνιστάται να αναβάλλεις σημαντικές αποφάσεις, μέχρι να περάσει η κατάθλιψη. Πριν αποφασίσεις να κάνεις μία σημαντική αλλαγή -π.χ. αλλαγή δουλειάς, γάμος, διαζύγιο- συζήτησέ το με ανθρώπους που σε γνωρίζουν καλά ώστε να έχεις μία περισσότερο αντικειμενική εικόνα της κατάστασης.

- Σπάνια οι άνθρωποι "ξεφεύγουν μονομιάς" από την κατάθλιψη. Μπορούν όμως να αισθάνονται όλο και καλύτερα, κάθε μέρα που περνά.

- Να θυμάσαι ότι ο ρεαλιστικός τρόπος σκέψης θα αντικαταστήσει τον αρνητικό, ο οποίος είναι μέρος της κατάθλιψης.

- Άσε την οικογένεια και τους φίλους σου να σε βοηθήσουν.

- Να θυμάσαι: η κατάθλιψη σε κάνει να έχεις αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό σου, τον κόσμο, το μέλλον, τους ανθρώπους που βρίσκονται στη ζωή σου. Οι αρνητικές σκέψεις δεν είναι ρεαλιστικός τρόπος να σκέφτεσαι τα πράγματα. Είναι σαν να βλέπεις τον εαυτό σου, τον κόσμο και το μέλλον μέσα από μία ομίχλη αρνητισμού. Μην δέχεσαι τις αρνητικές σου σκέψεις σαν αληθινές. Είναι μέρος της κατάθλιψης και θα εξαφανιστούν όταν η κατάθλιψή σου ανταποκριθεί στη θεραπεία. Αν η αρνητική και χωρίς ελπίδα οπτική που έχεις για το μέλλον σε οδηγήσει σε σοβαρές σκέψεις αυτοκτονίας, να μιλήσεις οπωσδήποτε στον ειδικό που σε παρακολουθεί και να ζητήσεις τη βοήθειά του. Η αυτοκτονία θα είναι μία μη αναστρέψιμη πράξη που θα βασίζεται στις μη ρεαλιστικές απαισιόδοξες σκέψεις σου. Κάνε μία λίστα με τηλέφωνα συγγενών και φίλων που εμπιστεύεσαι, γιατρών και θεραπευτών, γραμμών SOS, και επικοινώνησε αμέσως μόλις αρχίσεις και σκέφτεσαι το ενδεχόμενο να βάλεις τέλος στην ζωή σου.

- Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να έχεις μία σωστή εξέταση και διάγνωση από κάποιον ειδικό, και να ακολουθήσεις την κατάλληλη θεραπεία. Ίσως πιστεύεις ότι μπορείς να αντιμετωπίσεις μόνος την κατάθλιψη από την οποία πάσχεις. Αυτό είναι αλήθεια ότι μπορεί να συμβεί. Ωστόσο είναι σημαντικό να γνωρίζεις τα εξής:
- η θεραπεία, νωρίς, μπορεί να προλάβει την κατάθλιψη από το να γίνει σοβαρή ή χρόνια.

- Ο κίνδυνος για αυτοκτονία είναι μεγαλύτερος στους ανθρώπους που δεν έχουν κάποιας μορφής θεραπεία. Με την θεραπεία οι σκέψεις αυτοκτονίας αντιμετωπίζονται ασφαλέστερα.

- Όταν κρίνεται απαραίτητη η χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής, η φαρμακευτική θεραπεία συνήθως φέρει βελτίωση από τον πρώτο μήνα.

- Η θεραπεία μπορεί να προλάβει νέα επεισόδια κατάθλιψης.

9. Πως μπορούν η οικογένεια και οι φίλοι να βοηθήσουν τον δικό τους άνθρωπο που πάσχει από κατάθλιψη;

Το πιο σημαντικό που μπορείς να κάνεις για τον δικό σου άνθρωπο που πάσχει από κατάθλιψη είναι να τον βοηθήσεις να έχει μία σωστή εξέταση και διάγνωση από κάποιον ειδικό και να ακολουθήσει την κατάλληλη θεραπεία. Αυτό μπορεί να συμπεριλαμβάνει το να τον ενθαρρύνεις να παραμείνει στη θεραπεία μέχρι τα συμπτώματα να αρχίσουν να υποχωρούν (μέσα σε μερικές εβδομάδες), ή να αναζητήσει εναλλακτική θεραπεία αν δεν σημειώνεται βελτίωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις ίσως χρειαστεί να συνοδεύσεις τον άνθρωπό σου στον ειδικό. Σε περιπτώσεις που γίνεται συνδυασμός ψυχοθεραπείας και χορήγησης φαρμάκων, ίσως χρειαστεί να παρακολουθείς αν λαμβάνει σωστά την φαρμακευτική του αγωγή, και ίσως να τον ενθαρρύνεις να ακολουθήσει τις οδηγίες του θεραπευτή που αφορούν τη χρήση αλκοόλ, όσο διάστημα λαμβάνει τα φάρμακα.

Επίσης ιδιαίτερα σημαντικό είναι να προσφέρεις συναισθηματική στήριξη. Αυτό σημαίνει να δείχνεις κατανόηση, υπομονή, να προσφέρεις στοργή και κουράγιο. Να συζητάς μαζί του και να τον ακούς προσεχτικά. Μην υποτιμάς τα αισθήματα που εκδηλώνει, αλλά τόνιζε τα πραγματικά γεγονότα και πρόσφερέ του ελπίδα. Βοήθησέ το όταν διαπιστώνεις ότι κάνει αρνητικές σκέψεις να τις αναγνωρίζει ως τέτοιες και στη συνέχεια να προσπαθεί να τις αντικρούσει προτείνοντας στον εαυτό του εναλλακτικές ακόμα και αν δεν πείθεται από αυτές.

Μην αγνοείς ενδείξεις που φανερώνουν σκέψεις για αυτοκτονία, και αν υπάρχουν μην αμελήσεις να τις αναφέρεις οπωσδήποτε στον θεραπευτή που τον παρακολουθεί.

Προσκάλεσέ τον σε περιπάτους, εξόδους, στον κινηματογράφο και σε άλλες δραστηριότητες. Να επιμένεις με ευγενικό και διακριτικό τρόπο όταν αρνείται τις προτάσεις σου.
Πρότρεψε τον να συμμετέχει σε δραστηριότητες που ξέρεις ότι στο παρελθόν του προσέφεραν ευχαρίστηση, όπως χόμπι, σπορ, θρησκευτικές ή πολιτιστικές δραστηριότητες αλλά μην τον πιέζεις να επιχειρήσει πολλά σε μικρό χρονικό διάστημα.
Το άτομο που πάσχει από κατάθλιψη χρειάζεται ψυχαγωγία και συντροφιά, αλλά όταν υπάρχουν πολλές απαιτήσεις μπορεί να αυξηθούν τα αισθήματα αποτυχίας που νιώθει. Μην τον κατηγορείς ότι προσποιείται τον άρρωστο ή ότι τεμπελιάζει, και μην περιμένεις να συνέλθει από την μία στιγμή στην άλλη.
Με τη θεραπεία οι περισσότεροι άνθρωποι που πάσχουν από κατάθλιψη, τα πάνε καλύτερα. Μην το ξεχνάς αυτό, και καθησύχαζε το ότι με την πάροδο του χρόνου, και τη βοήθεια που δέχεται θα νιώσει καλύτερα.

10. Τι να διαβάσω για να βοηθήσω τον εαυτό μου;

Στα ελληνικά υπάρχουν δυο αξιόλογα και πολυδιαβασμένα βιβλία αυτοβοήθειας για την κατάθλιψη. Πρόκειται για το βιβλίο του D. Burns με τίτλο "Αισθανθείτε καλά!" και το βιβλίο του P. Gilbert με τίτλο "Ξεπερνώντας την κατάθλιψη: Ένας οδηγός αυτοβοήθειας με γνωστικές-συμπεριφοριστικές τεχνικές". Στα αγγλικά υπάρχουν πολλά βιβλία. Από τα πιο γνωστά είναι το βιβλίο "Mind over mood" των D. Greenberger και C. Padesky.

--------------------------------------------------------------------------------

Απόσπασμα από το βιβλίο:

Ευθυμίου, Κ., Μαυροιδή, Αθ., Παυλάτου, Ε. & Καλαντζή -Αζίζι, Α. (2006). Πρώτες Βοήθειες Ψυχικής Υγείας. Ένας οδηγός για τις ψυχικές διαταραχές και την αντιμετώπιση τους. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.